Bildiğiniz gibi 4857 sayılı İş Kanunu çalışanlara belli başlı zamanlarda ve durumlarda kullanılmak üzere pek çok farklı izin hakkı tanımıştır ve bu izinler aslında ücretli izin ve ücretsiz izin olarak iki ayrı başlıkta toplanmaktadır.

Ücretsiz izin İş Kanunu çerçevesinde ele alındığı gibi aynı zamanda da ücretli izin İş Kanunu çerçevesinde ele alınmaktadır. Kanunen işçilere verilen izin çeşitlerini daha iyi anlayabilmek adına öncelikli olarak ücretli izin ve ücretsiz izin kavramlarını bilmek ve her ikisi arasındaki farkı kavrayabilmek gerekmektedir.

Bu yazımızda hem ücretli izin hem ücretsiz izin ile ilgili bilinçli bir işçinin ve bilinçli bir işverenin bilmesi gereken hususları ele alacağımız gibi, ücretsiz izin davası, ücretli izin davası, ücretli ve ücretsiz izin şartları, ücretli izin çeşitleri ve kanunda ücretsiz ve ücretli iznin yeri başta olmak üzere pek çok farklı konuyu ele alacağız. İş ve İşçi Hukuku ile ilgili temel kavramlar hakkında bilgi sahibi olmak için ilgili ana faaliyet yazısının incelenmesini tavsiye ederiz.


Ücretsiz İzin Nedir?

Az önce de belirtmiş olduğumuz gibi ücretsiz izin hakkı, 4857 sayılı İş Kanunu’nca belirlenmiş olup ücretsiz izin maddesi altında açık ve net bir şekilde belirtilmiştir.

Bu bağlamda İş Kanununun 56. ve 74. maddelerinde işçiye hak olarak tanımlanan ücretsiz izinler dışındaki diğer tüm ücretsiz izinler, işçinin ya da işverenin rızası ile mümkündür. Başka bir deyişle ücretsiz izin şartları arasından ilk şarta baktığımız zaman her iki tarafın da rızasının gerektiği şartı bulunduğunu söylememiz mümkün.

İş Kanununun 56. ve 74. maddesinde özellikle belirtilmiş olan ücretsiz izin günlerine yakından bakmakta fayda var. Buna göre kanunun 56. maddesi yıllık ücretli izin süresini farklı bir şehirde geçirmeyi planlayan çalışan, talep etmesi halinde toplamda 4 günlük ücretsiz yol iznine sahip olur.

Tekrar vurgulamakta fayda vardır ki bu yol izni ücretsiz izin yönetmeliği çerçevesinde değerlendirilmesi nedeniyle  ücretli yıllık izin olarak sayılmamaktadır. Bu ücretsiz izin hakkı, gidiş-dönüş süresinde çalışanın yolda harcayacağı zamanı gözeterek aslında çalışana kanunen tanınmış ekstra bir hak olarak karşımıza çıkar. Buradaki bir diğer önemli nokta, işçinin talep etmesi durumunda işverenin bu izni vermekle yükümlüğü olduğudur.

Az evvel bahsetmiş olduğumuz bir diğer istisnai madde de İş Kanununun 74. maddesi idi. Buna göre doğum nedeni ile raporlu olan kadın çalışanın rapor bitiminde ücretsiz izin talep etme hakkı bulunmaktadır.

Başka bir deyişle doğum sonrası ücretsiz izin 74. maddede ele alınmış olup 6 aya kadar kullanılabilen ücretsiz doğum izni olarak geçmektedir. Çalışan hamileliğinin ilk aylarında hak ettiği ücretli annelik izni sonrası dilerse bu 6 aylık ücretsiz doğum izni süresini de kullanabilmekte.

Her iki durumda da işveren rızasının aranmadığını belirtmiş olalım. Öte yandan ücretsiz izin hamilelik sırasında da tarafların anlaşması durumunda alınabilen bir izindir. Ücretsiz izin kavramından bahsederken atlanmaması gereken bir diğer önemli nokta da iş sözleşmeleri ya da toplu iş sözleşmeleri çerçevesinde aksi belirtilmediği sürece işçinin kullandığı diğer mazeret izinlerinin işverenin inisiyatifinde ücretli veya ücretsiz izin olarak kullandırılabileceğidir.


Ücretsiz İzin Nasıl Alınır?

“Ücretsiz izin kullanmak istiyorum” diyen bir işçinin böyle bir talepte bulunmadan önce birkaç adımdan geçmesi gerekir. Ücretsiz izin işçi tarafından talep edileceği zaman bu talebin mutlaka yazılı olarak beyan edilmesi gerekmektedir.

Ücretsiz izin formu ya da ücretsiz izin dilekçesi işveren tarafından kabul edilen işçiye, iznin isminden de anlaşılacağı gibi, izinli olduğu günler için ücret ödenmesi yapılmaz. Yine aynı şekilde bu dönem boyunca çalışanın SGK primi de tahakkuk etmez. Ücretsiz izin alma durumunda işçinin bu günleri, SGK’ya eksik gün bildirimi olarak not edilir. Ücretsiz izinlerin yasal bildirimleri yapıldıktan sonra bu süre zarfında işçinin iş sözleşmesi de askıya alınmış olur.

Öte yandan ücretsiz izin konusunda bilinmesi gereken bir diğer önemli nokta, işverenin hiçbir koşul altında işçisini zorla ücretsiz izne çıkartma hakkı bulunmadığıdır. Ücretsiz iznin söz konusu olabilmesi için her şeyden önce işçinin kendi rızası olmalıdır. Bununla birlikte işveren tarafından ücretsiz izne çıkmaya zorlanan işçi ücretsiz izin haklı fesih hakkını kullanarak iş sözleşmesini haklı sebeplerle feshedebilir.

Ücretsiz izin ile ilgili en çok merak edilen sorulardan bir diğer ise “Ücretsiz izinler kıdem tazminatına dahil edilir mi?” oluyor. Bu bağlamda söyleyebiliriz ki kıdem süresi hesaplanırken ücretsiz izin süreleri bu hesaba katılmaz. Bunun sebebi ücretsiz izinde bulunan işçinin iş sözleşmesinin askıya alınmasıdır.

Böylelikle söz konusu kıdem süresi ve kıdem tazminatı olduğu zaman işçinin kıdem süresi, ücretsiz izinde olduğu gün sayısı kadar geri tarihe kaymış olur. Eğer kıdem tazminatı ile ilgili merak ettikleriniz varsa dilerseniz bu yazımızı okuyarak detaylı hukuki bilgiye ulaşabilirsiniz.

Merak konusu olan bir diğer soru da “Ücretsiz izin en çok kaç gün?” sorusudur. Söz konusu ücretsiz izin süreleri olduğunda bu süre ücretsiz iznin sebebine bağlı olarak değişkenlik gösterebilmektedir.

Az önce de değinmiş olduğumuz gibi eğer yeni doğum yapmış bir anne ücretli doğum iznini tükettikten sonra ücretsiz doğum izni almayı planlıyorsa bu süre 6 ay ile sınırlandırılmıştır. Öte yandan yol izni almak isteyen bir işçi bu gibi durumlarda en fazla 4 gün ücretsiz izin alabilmek hakkına sahiptir.

Bu süreler ücretsiz iznin türüne ve sebebine göre farklılık gösterebilmekte ve çoğunlukla işçinin talebi ile işverenin inisiyatifine bırakılmaktadır. İşçiden gelen bir talep olduğu halde ücretsiz izin vermeyen işveren doğal olarak bir haklı fesih sebebi doğurmaktadır; zira ücretsiz izin de tıpkı yıllık ücretli izinde ya da doğum izninde olduğu gibi işçinin en temel kanuni haklarından bir tanesidir.


Koronavirüs ( Coronavirus ) Covid-19 Nedeniyle Ücretsiz İzne Çıkarılmak

İşyerleri Koronavirüs ( Coronavirus ) Covid-19 nedeniyle faaliyetlerinin ve işlerinin azalmasını sebep olarak göstererek işçilerini zorla ücretsiz izne çıkarmak istemektedirler.

Buna karşılık yukarıda da izah edildiği üzere işyerlerinin çalışanlarını, çalışanın herhangi bir talebi olmamasına rağmen izne çıkarması mümkün değildir. Buna bağlı olarak, işverenin imza edilmesi için çalışana imzalaması için sunduğu belgeyi imzalamaması nedeniyle işçinin iş akdinin fesih edilmesi de mümkün değildir.

Tüm bunlara rağmen işçinin ücretsiz izin kağıtlarına imza atması halinde kanunen geçerli bir talep olarak değerlendirilmesi halinde ücretsiz izne gönderilmeleri mümkündür.

Bu nedenlerle işçilerin hiç bir şekilde ücretsiz izin talep formu, ya da bu anlama gelecek hiç bir belgeye imza atmamalarını tavsiye ederiz.

Virüs salgını nedeniyle iş sözleşmelerinin durumunu Corona Virüsü Nedeniyle İşten Çıkma ve Çıkarılma başlıklı yazımızda ayrıntısıyla değerlendirilmiştir.


Ücretsiz İzin Borçlanması Nedir?

Ücretsiz izin memur açısından diğer sektör çalışanlarına göre belli başlı farklılıklar gösterebilmektedir. Mevzuat gereğince işçinin çalışmadığı bazı süreler boyunca borçlanma yaparak bu süreleri hizmetten sayabilme hakkı vardır.

Özellikle devlet memurlarına verilen bu ücretsiz izin borçlanma hakkı gereğince ücretsiz izne başlangıç ve bitiş tarihleri arasında dışarıdan isteğe bağlı prim ödemek kaydıyla borçlanma yapılabilir. Ücretsiz izin borçlanması için gerekli belgeler mevzuat gereğince ücretsiz izin talep dilekçesi, taahhütname, nüfus cüzdanı fotokopisi ve vukuatlı nüfus kayıt örneği olarak belirlenmiştir.


Ücretli İzin Nedir?

4857 sayılı İş Kanununda işçiler açısından belirtilen diğer izin türleri aslında çoğunlukla ücretli izin altında toplanmaktadır. Ücretli izin İş Kanunu çerçevesinde ele alınmakta ve bu kanun ile birlikte işçiye pek çok kapsamlı hak tanınmaktadır.

Ücretli izin hakkı ile ilgili bilinmesi gereken en önemli nokta, işçinin izinli olduğu süre boyunca normal ücretinin ödendiği ve ödenmesinin zorunlu olduğudur. Yani “Ücretli izinde para kesilir mi?” diye merak eden çalışanlara bu süre zarfında hiçbir kesinti yapılmadığı cevabını vermek uygundur.

Burada belirtmekte fayda vardır ki fazla mesai benzeri çalışma karşılığı ödenen ücretler, bu süre zarfında geçerli değildir ve ödenmemektedir. Ücretli izin süreleri tıpkı ücretsiz izinde olduğu gibi değişkenlik gösterebilmekte ve iş hukukundaki doğası gereği ücretli izin kavramı farklı çeşitlerde karşımıza çıkmaktadır. Tabii ücretli izin talep ederken işçinin bu talebini işverene ücretli izin formu ya da ücretli izin dilekçesi eşliğinde iletmesi icap eder.


Ücretli İzin Çeşitleri Nelerdir?

Ücretli izinler pek çok farklı duruma ve zamana göre karşımıza çıkabilmektedir. ücretli mazeret izni, ücretli doğum izni ve ücretli cenaze izni gibi çeşitli ücretli izinler olduğu gibi tüm çalışanların fazlasıyla aşina olduğu yıllık ücretli izin de bu kapsama girmektedir. Evlilik İzni ( Düğün İzni) de ücretli izin çeşitlerindendir. Bahsi geçen ücretli izin türleri ile ayrıntılı açıklamalara linklerinden yahut “Arama” kısmından ulaşabilirsiniz. Haftalık izin ize, kanunen ve anayasa tarafından tanınmış bir haktır. Hafta Tatillerinde çalıştırılan işçilerin de Hafta Tatili Alacağı doğmaktadır.

Ücretli mazeret iznine yakından bakacak olursak süre bakımından çoğunlukla işveren insiyatifinde olduğunu ve 3 ila 10 gün arasında kullandırılabileceğini söylemek mümkün olur. Bununla birlikte ücretli doğum izni de gebe çalışanlara 4 aylık süre ile verilen bir izin türüdür.

Öte yandan ücretli cenaze izni alabilmek için söz konusu cenazede vefat eden kişinin, çalışanın birinci dereceden akrabası olma şartı aranmaktadır. Bununla birlikte yine İş Kanunu’nun 27. maddesi gereğince işten çıkacak veya çıkartılacak olan çalışana ihbar süresi içinde ve mesai saatleri içerisinde herhangi bir ücret kesintisi yapılmadan iş arama izni verilmesi gerekmektedir.

İş arama izninin günde 2 saatten az olamayacağını ve işçinin talebi durumunda bu süreyi toplu olarak kullanabileceğini de belirtmiş olalım. Kanunun 47. maddesi uyarınca ulusal bayramlar ve genel tatil günleri de ücretli izin kapsamına dahil edilmiştir ve örnek olarak gösterebileceğimiz bir diğer ücretli izin türüdür.

Örneğin pek çok çalışan, hafta sonlarının, yani cumartesi ve pazar günlerinin yıllık izinden sayılıp sayılmadığını merak eder. Yıllık ücretli izin Cumartesi gününe ya da Pazar gününe denk geldiği zaman bu süreden sayılmadığını söyleyebiliriz. Başka bir deyişle ücretli izin bordro dökümlerinde hafta içi günlerinden gösterilmekte ve sayılmaktadır.

Her ne kadar basit konular gibi görünseler de ücretli ve ücretsiz izin avukat eşliğinde değerlendirilebilecek konular olup işçi ve işveren arasında herhangi bir yasal sorunun yaşanması durumunda hukuki danışmanlık yardımında ele alınması gereken konulardır.